เชื่อว่าหลายท่านที่แวะเข้ามาเยี่ยมชมเว็บไซต์แห่งนี้คงให้ความสนใจเรื่องเซลล์ต้นกำเนิดอยุ่ไม่น้อย คนส่วนใหญ่มักจะมองเห็นประโยชน์ของเซลล์ต้นกำเนิดในทางการแพทย์ แต่น้อยคนนักที่จะพูดถึงความสำคัญสำหรับการประยุกต์ใช้ด้านอื่นๆ แต่อย่างไรก็ตามมุมมองทางด้านลบของเทคโนโลยีเซลล์ต้นกำเนิดก็มีตัวอย่างให้เห็นอยู่พอสมควร ผมเองเป็นนักเรียนคนหนึ่งที่มีความสนใจในเรื่องเซลล์ต้นกำเนิดและการฟื้นฟูสภาวะเสื่อมครับ ผมอยากจะเผยแพร่ความรู้ทางด้านนี้ตามกกำลังของผม เพื่อให้คนไทยที่มีปัญหาการใช้ภาษาอังกฤษได้มีโอกาสอ่านเนื้อหาที่ผมเขียนขึ้นมา ผมได้พยายามเขียนให้เข้าใจง่ายครับ แต่เนื่องจากยังไม่ใช่นักเขียนมืออาชีพจึงยังคงต้องพัฒนาฝึกปรือฝีมือต่อไปครับ หากเข้ามาอ่านแล้วขอความกรุณาฝากข้อวิจารณ์ติชมด้วยนะครับ

เว็บไซต์นี้ผมเขียนถึงเซลล์ต้นกำเนิดและเซลล์ชนิดอื่นๆ ในมุมมองที่กว้างกว่าวิทยาศาสตร์และการแพทย์ มีทั้งเรื่องของการพาณิชย์ สังคมศาสตร์และกฏหมายที่เกี่ยวข้อง เพราะอยากให้ท่านผู้อ่านเห็นภาพกว้างๆ ที่อาจเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของท่าน

ทำไมเซลล์ต้นกำเนิดจึงมีความสำคัญต่อการเจริญเติบโตของสิ่งมีชีวิต?

ผมอยากแนะนำให้เริ่มอ่านในหัวข้อ “ชีววิทยาพัฒนาการ” ที่กล่าวถึงขั้นตอนการพัฒนาสิ่งมีชีวิตภายหลังเกิดการปฏิสนธิ ซึ่งเซลล์ต้นกำเนิดจากตัวอ่อน (embryonic stem cells) ที่มีบทบาทในเจริญพัฒนาไปเป็นเซลล์ที่ทำหน้าที่เฉพาะอย่าง จนกระทั่งสร้างเป็นเนื้อเยื่อและอวัยวะครบเป็นตัวเต็มวัย

คนเราเมื่อโตขึ้นจะมีเซลล์ต้นกำเนิดเหลืออยู่ไหม?

มีครับ คนเรามีเซลล์ต้นกำเนิดอยู่ตามอวัยวะต่างๆ เช่น สมอง ไขสันหลัง หัวใจ ไขกระดูก ตับ ปอด ทางเดินอาหาร และผิวหนัง เป็นต้น ผมเชื่อว่าคงมีในทุกอวัยวะหากแต่ยังไม่มีคำอธิบายที่ชัดเจนนัก เซลล์ต้นกำเนิดชนิดที่อยู่ตามอวัยวะในคนเรานี้เรียกว่า adult stem cells หรือsomatic stem cells มีหน้าที่รักษาสมดุลของเนื้อเยื่อภายในอวัยวะนั้นๆ โดยเซลล์ต้นกำเนิดอาศัยอยู่ร่วมกับเซลล์ชนิดอื่นๆ และสารภายนอกเซลล์ (extracellular matrix) ในบริเวณที่เรียกว่า “บ้านของเซลล์ต้นกำเนิด” (stem cell niche) ผมจึงแบ่งหัวข้อย่อยออกเป็นเซลล์ต้นกำเนิดชนิดต่างๆ เพื่อให้เข้าใจถึงตำแหน่งที่อยู่และบทบาทหน้าที่ของมันในอวัยวะนั้นๆ

เซลล์ที่แก่ตัวแล้วจะสามารถย้อนกลับไปเป็นเซลล์ต้นกำเนิดได้อีกไหม?

ได้ครับ เมื่อ 2-3 ปีที่ผ่านมามีการศึกษาที่เป็นที่ประจักษ์ว่า เราสามารถสร้างเซลล์ต้นกำเนิดที่มีคุณสมบัติและลักษณะคล้ายกับเซลล์ต้นกำเนิดจากตัวอ่อน โดยการเหนี่ยวนำด้วยวิธีทางเคมี พันธุกรรมและเหนือพันธุกรรม (epigenetics) เราเรียกเซลล์ต้นกำเนิดชนิดนี้ว่า “เซลล์ต้นกำเนิดจากการเหนี่ยวนำ” (induced pluripotent stem cells; iPS cells)

ได้ยินมาว่าเซลล์ต้นกำเนิดเป็นยาวิเศษรักษาโรคได้หลายชนิด?

จริงบางส่วน วงการแพทย์ใช้เซลล์ต้นกำเนิดรักษาโรคระบบเลือดเป็นเวลานานหลายสิบปีมาแล้ว แต่การรักษาโรคของอวัยวะอื่นๆ ยังอยู่ในขั้นตอนการทดลอง ดังนั้นยังไม่มีหลักฐานเพียงพอถึงความปลอดภัยและประสิทธิภาพในการรักษาในมนุษย์ ถ้าผู้อ่านได้รับการเสนอแนะจากแพทย์หรือผู้ทำการทดลองทางคลินิกให้รักษาด้วยเซลล์ต้นกำเนิด กรุณาอ่านเนื้อหาในหัวข้อ “สำหรับผู้ป่วย” เพื่อประกอบการตัดสินใจครับ

เซลล์ต้นกำเนิดกับมะเร็งมันเกี่ยวข้องกันไหม?

เกี่ยวครับ แต่แนวคิดนี้ยังไม่ได้ข้อสรุปที่แน่นอนถึงกลไลต่างๆ ที่เป็นไปได้ เช่น เซลล์ต้นกำเนิดอาจมีความผิดปกติทางพันธุกรรมหรือสะสมความผิดปกติในระดับโปรตีนจนกลายเป็นเซลล์ต้นกำเนิดมะเร็ง (cancer stem cells) หรือบางทีเซลล์ที่แก่ตัวแล้ว (differentiated cells) มีการเจริญพัฒนาย้อนกลับ (dedifferentiation) แล้วกลายไปเป็นเซลล์ต้นกำเนิดมะเร็ง เป็นต้น

เซลล์ที่แบ่งตัวได้จัดเป็นเซลล์ต้นกำเนิดหรือไม่?

อาจจะไม่ถูกต้องเสมอไปครับ เพราะเซลล์หลายๆ ชนิดที่แก่ตัวแล้วก็ยังสามารถแบ่งตัวได้เอง เช่น เซลล์ตับ และเซลล์ไขมัน เป็นต้น แต่เราก็ไม่เรียกว่าเป็นเซลล์ต้นกำเนิด แต่ถ้าหากวิเคราะห์ถึงคำจำกัดความที่ว่า “เซลล์ต้นกำเนิด “แบ่งตัวได้และสร้างเซลล์ที่จะเจริญพัฒนาไปเป็นเซลล์ชนิดต่างๆ ได้ ผมมีความเห็นว่าเซลล์ไขมัน (adipocytes) ก็อาจจะจัดเป็นเซลล์ต้นกำเนิด เนื่องจาก dedifferentiated adipocytes หรือ DFAT cells เปลี่ยนแปลงโครงสร้างเซลล์โดยการขับถุงไขมันออกจากเซลล์แล้วเปลี่ยนไปเป็นเซลล์ไฟโบรบลาสต์ ซึ่งสามารถแบ่งตัวได้ และเจริญพัฒนาไปเป็นเซลล์ไขมัน, เซลล์กระดูก, เซลล์กระดูกอ่อน, เซลล์เอนโดธีเลียม, เซลล์กล้ามเนื้อหัวใจ และเซลล์กล้ามเนื้อลาย เป็นต้น

เวชศาสตร์ฟื้นฟูสภาวะเสื่อม คืออะไร?

เวชศาสตร์ฟื้นฟูสภาวะเสื่อม หรือการแพทย์เชิงฟื้นฟู (regenerative medicine) นั้นหมายถึงการแพทย์แขนงใหม่ที่มุ่งเน้นการทดแทน การซ่อมเสริม การฟื้นฟูเซลล์ เนื้อเยื่อ หรืออวัยวะที่เสื่อมถอยหรือได้รับบาดเจ็บทั้งจากความแก่ตามธรรมชาติและโรคภัยไข้เจ็บ เทคโนโลยีสมัยใหม่ได้ก้าวหน้าไปมาก จากที่เราเคยกินยาเม็ดหรือยาน้ำ (เภสัชภัณฑ์ทั่วไป) เราก็ได้มีการพัฒนาเป็นการบำบัดด้วยยีน (gene therapy)  เนื้อเยื่อที่ผ่านการดัดแปลง (engineered tissue) การรักษาโดยใช้เซลล์ต้นกำเนิดและเซลล์ที่ได้จากเซลล์ต้นกำเนิด (stem cell-based therapy) รวมทั้งเวชศาสตร์นาโน (nanomedicine) เป็นต้น ประเทศในแถบยุโรปเรียกผลิตภัณฑ์ยากลุ่มนี้ว่า Advanced Therapy Medicinal Products (ATMPs)

การพัฒนาเวชศาสตร์ฟื้นฟูสภาวะเสื่อมจึงเป็นการทำงานร่วมกันของนักวิจัยหลายแขนง สำหรับเภสัชศาสตร์นั้น ผมมองว่าสามารถช่วยพัฒนาศาสตร์ใหม่แขนงนี้ได้หลายประการทั้งในด้านเภสัชวิทยาศาสตร์ (pharmaceutcal science) และงานบริบาลเภสัช (pharmaceutical care) ในหัวข้อ “เภสัชกรรมฟื้นฟูสภาวะเสื่อม” ผมจะได้กล่าวถึงความเกี่ยวข้องระหว่างเภสัชกรรมกับเวชศาสตร์ฟื้นฟูสภาวะเสื่อม

ผมหวังว่าท่านที่ได้เข้ามาอ่านเว็บไซต์แห่งนี้จะได้ประโยชน์กลับไปตามสมควร หากมีความคิดเห็น หรือข้อสงสัยที่อยากจะแลกเปลี่ยน ก็ขอให้ใช้กระดานสนทนาของเว็บไซต์ หรืออาจสอบถามกลับมายังอีเมล์ของผมที่ให้ไว้ก็ได้ครับ

ด้วยความปรารถนาดีครับ

เภสัชกร วีระพงษ์ ประสงค์จีน